مێژووى ١٠٠ ساڵى كۆمارى توركيا سورە بە خوێنى كورد
بەدرێژایی ١٠٠ ساڵی تەمەنی، كۆماری توركیا مەسەلەی كورد و كوردبوونی ڕەتكردووەتەوە، بێ سڵەمینەوە هەموو ڕێگایەكی تاقیكردووەتەوە بۆ لەناوبردنی كورد و ناسنامەکەی، نەك لە باكووری كوردستان، بەڵكو چاوی بە شۆڕش و بزوتنەوەكانی بەشەكانی تری كوردستاندا هەڵنەهاتووە و هەموو تەنازولێكی كردووە بۆ سوریا و عێراق و ئێران، بۆ لەناوبردن و پاكتاوكردنی گەلی كورد.

لەدوای ساڵی ١٩٩١ وە، هاتنەناوەوەی توركیا بە قوڵایی ٤٠ كیلۆمەتر و دانانی ٨٠بنکەی سەربازیی و هەواڵگیری و بنكەی تایبەتی فڕینی درۆن و بۆردوومانی بەردەوامی ناوچە جیاوازەكانی باشووری كوردستان، ئاوارەكردنی سەدان خێزانی گوند نشین و چۆڵبوونی دەیان گوند و سووتانی ڕەز و باخ و وێرانكردنی سەرچاوەی بژێویی هەزاران كەس، بە بیانووی شەڕی پەكەكە، کە بیانوویەكی بێ بنەمایە و جگە لە بەدیهێنانی ئامانجە گەورەكەی، كە زیندووكردنەوەی ئیمپراتۆرييەتی عوسمانییە لەسەر حسابی قڕكردنی كورد، هیچی تر نییە.

كۆمارێك لەسەر قڕكردنی كورد دامەزرا

ئەمڕۆ دەوڵەتی تورك لە چوار بەشی كوردستان هێرشی زۆر گەورەی داگیركاریی و پاكتاوكردنی لەسەر میللەتی كورد بەردەوامە، لەناو میدیا و خەڵكی كورد ڕۆژەڤی سەرەكی داگیركاریی و تاوانەكانی توركە، لە هەموو جیهان دەستكەوتی كورد قبوڵ ناكات دژایەتی ئەو دەستكەوتانە، دەكات کە بە دەستهاتوون
دژایەتیی دەوڵەتی تورك بۆ گەلی كورد مێژوویەكی دێرینی هەیە، هێرشی قڕكردنی بە تایبەتی دوای پەیمانی لۆزانی ساڵی ١٩٢٣ و نووسینەوەی دەستووری تورکیا لە ساڵی ١٩٢٤، چڕکردەوە.
وەك ئاشكرایە یەک لەسەر سێی توركیا كوردە و كورد یەكێكە لەو گەلە گەورانەی توركیا، کە لە باكووری كوردستان دەژین.

بەپێشەنگیی مستەفا كەمال ئەتاتورك كە ساڵی ١٩٢١ كۆماری توركیا دامەزرا، دەستووری بنەڕەتیی كە بەدەستوری ١٩٢١ نووسراوە، وەك دەستووری بنەڕەتی توركیا دەزانرێت، كوردی وەك شەریكی كۆمار ناوبردووە و دانی بە كوردداناوە وەك گەلێكی سەرەكیی.
لە ماددەی یەكەمی دەستورەكەدا هاتووە: ئەم كۆمارە لەسەر دەستی تورك و كورد دروستبووە.

بەدەیان پەرلەمانتاری كورد لە شارە كوردییەكان هەڵبژێردراون لە پەرلەمانی ئەوكاتەی توركیا بوون بە نوێنەر، لە دەرەوەی كورد، دروستكردنی كۆماری توركیا مومكین نەبوو.

ساڵی ١٩٢٤بە گەلەكۆمەكییەكی گەورە و بەبێ نوێنەرایتی كورد دەستووری  تورکیا سەرلەنوێ نووسرایەوە و لە دەستورەكەدا ناوی كورد سڕدرایەوە، لە دەستووردا چەسپا ئەوەی لەناو توركیادایە، هەمووی توركە و زمانی میللەتی توركیش توركییە.

لەسەر بنەمای ئەو دەستورە گەلێك پلانی درێژخایەن و قڕكردنی كورد داڕێژرا، لەو ناوچانەی كورد تێیدا دەژیان فشار و توندوتیژیی زیادی كرد و دەستكرا بە پاكتاوكردن و نكۆڵییكردنی كورد، ناوی كوردی باكووریان بە توركی شاخاویی دەبرد.
سەركردەكانی كۆماری توركیا، كوردی باكووریان بە كوردی چیا و ڕۆژهەڵاتی ناودەبەرد و دەیان وت لە مرۆڤبوون و تورك بوون دەرچوون و پێویستە بە تورك بكرێن، لەبەرامبەر ئەم دژایەتییەی كۆماری توركیا، بە پێشەنگی خالید بەگی جبری و یوسف زیابەگدە، هەوڵدرا لەدژی تورك بووەستنەوە.

كتێك كۆماری توركیا بەو نهێنییە دەزانێت، هەردووكیان لە مانگی ئایاری ١٩٢٥ دا دەستگیردەكات و لەگەڵ هاوڕێكانیاندا لە شاری بلیسێ لەسێدارەیان دەدات.

دوای لەسێدارەدانی خالید بەگی جبری و یوسف زیابەگ، دەوڵەت تورك هێرش دەكاتە سەر پێشەنگی كورد شێخ سەعیدی پیران، بە پێشەنگی شێخ سەعید لە زۆر شوێنی باكووری كوردستان گەلی كورد ڕادەپەڕن و لەبەرامبەردا كۆماری توركیا بە هێزێكی زۆر گەورە دەدات بەسەر كورددا و بە هەزاران كورد دەكوژێت و شێخ سەعید و هاوڕێكانی لە پایتەختی كوردستان لە ئامەد، لە ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٢٥ لە سێدارە دەدرێن.

بە لەسێدارەدانی پێشەنگانی كورد، جینۆسایدی كورد دەستیپێكرد، بە ڕێنمایی ئەتاتورك لە ٨ی ئەیلولی ١٩٢٥ بەسەرۆكایەتی عیسمەت ئینونو، لیژنەیەك دروستكرا و ئەو لیژنەیە پیلانی (چاكسازی شەرق) بە تورككردنی كوردانی دامەزراندن، ئەنجومەنی بە تورككردنی ڕۆژهەڵات دروستکرا.

ئەم پلانە بە یەكەمین نمونەی پاكتاوكردن و جینۆسایدكردنی میللەتان دادەنرێت، لەم پلانەدا هێڵی جەستەی و ئابوویری كلتوریی و زمان و جوگرافی و پەروەردە و سیمای شاری گرتەوە و كوردی بەتەواوی ڕەتكردەوە و بە توركی چیا ناوی بردن، هەروەها ئەو كوردانەی لە بەڕێوەبردنی كۆماری توركیادابوون دوور خرانەوە.

هەر بەپێی پلانەكە زمانی كوردی قەدەغە كرا و سزای ماددی دانا بۆ ئەوانەی بە زمانی كوردیی قسە دەكەن.

لە تەواوی ناوچەكوردییەكان باری نائاسایی ڕاگەیەندرا، بِڕیاریاندا كورد بەیەكەوە نەژین و لە شارە توركەكان بڵاوەیان پێبكرێت، بۆ جێبەجێكردنی پلانەكانی هەموو هێزەكانی خستەكار.
بۆ سەرخستنی پلانەكە زەخت و زۆرداری و زڵمێكی زۆر گەورە لە سەر كورد دەستیپێكرد، دژی ئەم پلانە لە دێرسیم و بۆتان و سەرحەد و ئاماد و گارزان و جۆلەمێرگ بەگشتیی لە باكووری كوردستان هەوڵدان بۆ ڕاپەڕین دەستیپێكرد.

كورد كە لە كاتی جیاواز و لە ناوچەی جیاواز كە ڕاپەڕینیان ئەنجامدا، كۆماری تورك بە هێزی گەورە بە هەزاران كوردی قەتڵوعامكرد و پێشەنگی ڕاپەڕینەكانی لە سێدارەدا، كۆمەڵكوژیی گەورەی لەناو كورددا ئەنجامدا.

عەلی یونس پێشەنگی ڕاپەڕینی غارزا و هاوڕێكانى، سەید ڕەزا پێشەنگی ڕاپەڕینی دێرسیم و هاوڕێكانی، پێشەنگی ڕاپەڕینی ئاگرین ئیحسان نوری پاشا و هاوڕێكانی دەستگیركران و لە سێدارەدران.
كوردستان كرایە گۆمی خوێن و بە خوێنی كورد سوركرا، لە گەلی زیلان و ئامەد و گارزان و دێرسیم و بەهەزاران منداڵ و ژن و پیر كۆمەڵكوژكران، لە دیرسیم چەكی كۆمەڵكوژ بەكارهێنرا.

ئەم قۆناغەی پاكتاوكردنی كورد لە ساڵی ١٩٢٥ لە سێدارەدانی شێخ سەعیدی پیرانەوە بەردەوام بوو تا ساڵی ١٩٣٨، كۆماری توركیا ئەم قۆناغەی وەك پاككردنەوەی شەرق ناوبرد.

لەو ماوەیەدا ٢٦ ڕاپەڕینی گەورەی كورد لە باكور سەریهەڵدا، لە بەرامبەردا بە هێزی ئاگر و ئاسن و چەكی كۆمەڵكوژ سەركوتكران.
ساڵی ١٩٣٨ دوای سەركوتكردنی ڕاپەڕینی ئاگرین، گۆڕێكیان هەڵكەند و دە حسبی خۆیان خەونی كوردستانیان لەو گۆڕەنا.

ئەو كۆمارەی لەسەر بنەمای برایەتی تورك و كورد دامەزرا، خنجەرێكی گەورەی لەكورد وەشاند و سەدان هەزار كوردیان كۆمەڵكوژكرد و چەندین سەركردەی كوردیان لە سێدارەدا، لەبەرئەوەی بە درێژای تەمەنی كۆماری توركیا، كوردی بە مەترسی لەسەر كۆمارەكەیان زانیوە و مەسەلەی كورد بۆ ئەوان مەسەلەیەی مان و نەمان بووە.
ئەوەی جێگەی تێڕامانە لە مێژووی كۆماری توركیادا بە بیانووی ئەنجامدانی گفتوگۆ ڕێبەرانی شۆڕشەكانی كوردی بانگهێشت كردووە، بەڵام دوور لە هەموو بەهایەكی سیاسی و ئەخلاقی نامەردانە بردونیەتییە بەر پەتی سێدارە و لەداری داون، بە هەمان ڕێبازی عوسمانی چۆن بابانییەكان و عەبدولسەلام بارزانی و ئیبراهیم پاشای بابانی لەناوبرد، كۆماری توركیا لە باكورد درێژەی پێدا.

لە ئەنجامی زوڵم و زۆری كۆماری تورك، پەكەكە لەدایك بوو

كۆماری تورك بە پاكتاوكردنی كوردی باكوورەوە نەوەستا بەڵكو لەدوای ساڵی ١٩٣٨ هەمان پیلانانەی كە لە دژی كوردی باكوور جێبەجێی كرد، لەگەڵ سوریا و عێراق و ئێران ڕێككەوت، بۆئەوەی ئەوانیش هەمان سیاسەت دووبارە بكەنەوە.

لەدوای ساڵی ١٩٣٨ و دامركاندنەوەی شۆڕشەكانی كورد، چەندین كۆمەڵە و ڕاپەڕین و ناڕەزای سەریان هەڵدا، بەڵام وەك پیشەی هەمیشەیی هەموویان بە زەبر و كوشتار كۆتایی پێهێنرا.

لەدژی كردەوەی نامرۆگانەی دەولەتی تورك و داگیركردنی كوردستان و بە تورككردنی كورد و سرینەوەی ناسنامەی كورد و پاكتاوكردنی گەلێك، لەساڵی ١٩٧٨ بەڕێبەرایەتی عەبدوڵا ئۆجالان و هاوڕێكانی پارتی كرێكارانی كوردستان پەكەكە دروستكرا.
دوای شەش ساڵ لە خەباتی ڕێكخستن، ساڵی ١٩٨٤ بە فەرماندەیی عەگید مەحسوم قورقوماز یەكەمین هێزی گەریلای پەكەكە لە باكوری كوردستان فیشەكی یەكەمیان دژ بە دەوڵەتی داگیركەری تورك تەقاند و لە چوار پارچەی كوردستان پێشوازییەكی گەورەی لێكرا.

دوای ڕاپەڕینی ئاگرین و دێرسیم و دەستپێكردنی شەڕی چەكداری پەكەكە، لەسەر دەروونی كورد كاریگەری گەورەی دروستكرد، هەزاران كورد بەشداری ئەو شۆڕە بوون لە دژی زوڵم و زۆرداری قڕكردنی كورد لەلایەن دەوڵەتی توركەوە.

ئایا پەکەکە هۆکاری داگیرکارییەکانی دەوڵەتی تورکە؟

ئەوە ٤٠ ساڵە لە باكووری كوردستان بە پێشەنگی پەكەكە شەڕێكی زۆر گەورە لە ژدی دەوڵەتی تورك بەردەوامە، ئەمڕۆ، دەوڵەتی تورك بە هەمان عەقڵیەتی دروستكردنی كۆماری توركیا بە پێشەنگی دیكتاتۆری فاشیت ئەردۆغان، لە چوار بەشی كوردستان و بە خەیاڵی عوسمانی نوێ هێری دەكاتە سەر كورد، بە تایبەت ساڵی  ٢٠١١ لە گوندی ڕۆبۆسكی لە شاریی شرناخ بۆردوومانی دانیشتوانی گوندەكەی كرد و ٣٨ كوردی شەهیدكرد، لە ساڵی ٢٠١٥ و ٢٠١٦، كاتێك كورد لە باكوری كوردستان دەیویست خۆی بەڕێوەببات، هێرشێكی گەورەی كردە سەر شاری شرناخ و جزیرە و سلۆپی و نسێبی و سور و چەند شارێكی تری بۆردومان كرد و هەزاران ماڵی تەختكرد.
ساڵی ٢٠١٨ هێرشی كردە سەر ڕۆژاوای كوردستان و شاری عەفرینی بۆردومان كرد، ساڵی ٢٠١٩ سەرێكانی و گرێ پسی داگیركرد، كە لەو هێرشە داگیركاریانەدا سەدان هەزار هاوڵاتی ئاوارەبوون و هەزاران كورد شەهید كران و ماڵ و موڵكیان لەلایەن لەشكری توركەوە تاڵانكرا.
لەكاتێكدا ئەو شارانەی ڕۆژئاوای كوردستان بەدەستی ڕۆڵەیی كوردی شۆڕشگێری ڕۆژئاوا ئازادكران و خۆ بەڕێوەبەری تێیاندا دەمەزرێندرا.

ساڵی ٢٠١٧وە تائێستا لە بادینانەوە تا برادۆست كە بە نزیكەی ٤٠ كیلۆمەتر قوڵای خاكی باشوری كوردستانە داگیركردووە، لە دهۆكەوە تا پێنجوێن خاكی باشور بۆردومان دەكات.

بەگوێرەی ئامارەکانی ڕێکخراوی (سی پی تی) لە هەرێمی کوردستان تەنها لە ئەنجامی شەش ساڵی کۆتایی هێرشەکانی تورکیا، ١١٦ هاوڵاتی مەدەنی شەهیدبوون و ١٣٢هاوڵاتی دیکەش برینداربوون و ١٤٨گوند چۆڵکراون و ٥٠٠ گوندیش هەڕەشەی چۆڵکردنیان لەسەرە.
دەوڵەتی تورك تائێستا، ٥٢ بارەگای سەربازی لەسەر خاكی باشور دروستكردووە و بنكەی فڕینی درۆنی دروستكردووە و لە ڕووی هەواڵگیرییەوە ناوچەكەی تەنیوە.

جگە لە بۆردومانكردنی ناوچە سنورییەكان، دەوڵەتی تورك چەندجارێك شەنگالی بۆردومان كردووە، ناوەڕاستی ئەم مانگە ناوەندی بازاڕی شەنگالی بۆردومان كرد، بەوهۆیەوە سەعید حەسەن یەكێك لە فەرماندەكانی یەبەشە و شەڕڤانێك شەهید بوون، بۆ ڕۆژی دوایی نەخۆشخانەی گوندی سكینەی لە شەنگال بۆردوومانكرد و نەخۆشخانەكەی تەختی زەویكرد، بەو هۆیەوە چوار كارمەندی تەندروستی و چوار شەڕڤان شەهید بوون.

ئایا ئازەر بایجان و لیبیا و سوریا پەكەكەی تێدایە؟

ساڵی ٢٠١٩ دەوڵەتی تورك هێزەكانی بردە لیبیا و لە دژی حەفتەر شەڕێكی ناوخۆی لەو وڵاتە هەڵگیرساند، ئەو هێزانەی توركیا تائێستا لەو وڵاتە ماونەتەوە.
بە هەمان شێوەی لیبیا، ساڵی رابردوو، توركیا بە فڕۆكە چەتەكانی سوریا و بەشێك لە هێزەكانی خۆی بردە ئازەر بایجان و لە دژی ئەرمینا جەنگی، تا ئەو كاتەی ناوچەی قەرەباخی داگیركرد ٧٢٥ هەزار ئەرمەنی ئاوارەبون و ناوچەكەیان چۆڵكرد و هێزی ئازەر بایجانی تێدا جێگیركرد.
بەدەر و لەو وڵاتانە لە ئێستادا ١٦ لە ناوچەی ئیدلیبی سوریایە و لە دژی سوریا وەستاونەتەوە، ئەوە جگەلەوەی لە ڕێگەی ئەو گروپە چەتانەی كە هەموو پشتیوانییەكیان دەكات، چەندین جەنگێكی خوێناوی لە سوریا هەڵگیرساندووە.

دەرئەنجام

بە بیانووی هەبوونی گەریلاكانی پەكەكە لە قەندیل دەوڵەتی تورک بە بەردەوامی باشووری كوردستان بۆردوومان دەكەن، لەكاتێكدا ئامانجی دەوڵەتی تورك بەدیهێنانی خەونی زیندوكردنەوەی دەوڵەتی عوسمانییە  لەسەر حسابی خوێن و ماڵوێرانی و پاكتاوكردنی گەلی كورد.
ئەوەی جێگەی سەرسوڕمانە دەسەڵات لە باشوری كوردستان و نوخبەیەك، قسەکانی دوڵەتی تورک دوبارە دەکەنەوە و ئەوە دەڵێنەوە كە بەهۆی هەبونی پەكەكەوە دەوڵەتی تورك بۆردومانی باشوری كوردستان دەكات، بێ ئاگا لەوەی دەوڵەتی تورك پێش دروستبونی پەكەكە دەیان كۆمەڵكوژی بەرامبەر بە كورد ئەنجامداوە و دەوڵەتی عوسمانیش كەمتر لە دەوڵەتی توركی بە كورد نەكردووە.

مێژوو پێمان دەڵێت، دەوڵەتی تورك لە مێژووی ١٠٠ ساڵی تەمەنیدا تینوبووە بە خوێنی كورد و توانای خۆی بۆ پاكتاوكردنی كورد خەرجكردووە، بەڵام گەلی كورد لە ٤٠ ساڵی ڕابردوودا بە ڕێبەرایەتی پەكەكە لە هەر چوار بەشی كوردستان جەسورانە ڕووبەڕووی داگیركارییەكانی دەوڵەتی تورك بووەتەوە و توانیویەتی خەونی زیندوو كردنەوەی عوسمانی نوێ لەگۆڕ بنێت.
ڕۆژنیوز
به‌روار:  31/08/2021
176   جار خوێندراوه‌ته‌وه
  بابه‌تی زیاتر ...
ئەگەر هەڵبژاردن بەهێزترین دەلیلی پێوانەکردنی دیموکراسی بێت، زیاتر لەمیدیای ئازادو فرەحیزبی و هەبوونی رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی کەتێکڕا دەلیلی دیموکراسین، ئەوا پێویست وایە بڵێین درێژه‌ ...
شارپرێس:

له‌ میانیه‌ به‌رنامه‌یه‌كی كه‌ناڵی ئاسمانی (RT) سه‌باره‌ت به‌ (هه‌ڕه‌شه‌كانی ئه‌ردۆغان دژ به‌ جۆ بایدن و پڕچه‌ككردنی ده‌سه‌ڵاته‌ كوردییه‌كه‌ی كوردانی ڕۆژئاوا) درێژه‌ ...

دوای گەڕانەوەی لە ئەمەریکا ئەردۆغان لێدوانی ئاگرین دەدات دژ بە ئەمەریکاو بایدن
بە پێی هەندێک سەرچاوە لە نیویۆرك بایدن کاتی بۆ کۆبونەوە لە گەڵ ئەردۆغان تەرخان نەکردبوو درێژه‌ ...

پیاوێکی پیر دەڕوات بۆ دەنگدان و لە بەڕێوەبەری بنکەکەی پرسی بزانێت خێزانەکەی دەنگی داوە؟
بەڕێوبەرەکەش سەیری ناوەکەی بۆکرد لە تۆماری دەنگدەران و ووتی:
بەڵێ حاج درێژه‌ ...

ئەگێڕنەوە کوردێک تازە ئەگاتە ئەوروپا و هیچ لەزمانی ئەو ووڵاتە شارەزا نیە بۆ نەگبەتی لەوێ زیبکەیەک لە کۆمی دێت و دەچێت بۆلای دکتۆر. ئەویش داوای وەرگێڕ ئەکات بۆئەوەی تێبگات کا درێژه‌ ...

بە پێی لێکۆڵینەوەیەکی ئەنستیتۆی کارۆلینسکا کە لە نێوان ساڵەکانی ٢٠٠٦ بۆ ٢٠١٥ئەنجام دراوە، جیاوازی نیوان تەمەنی دەوڵەمەندەکان و هەژارەکان زیاد بووە.
درێژه‌ ...
دوێنێ شەو خەڵاتی باشترین فیلمی بەڵگەنامەی سکاندیناڤیا کە لە فێستیڤاڵی فیلمی پانۆرامای سکاندینافیا لە مالمۆ نمایشکرا، درایە بەڵگەفیلمی سەفەری ئەبولی لە دەرهێنانی دەرهێنەری کورد یاسە درێژه‌ ...

بێوەژنێک شکات لە کوڕەکەی دەکات لە مەخفەر و دەڵێ:
کوڕەکەم زۆر لێم دەدات و دەرم دەکات .
ئامر مەخفەر چەند پۆلیسێک لەگەڵ ژنەکە دەنێرێ و، لە ڕێگا ژنەکە پەشیمان دەبێ درێژه‌ ...
دەیان کەس لە ئاڵمانیاوە وەڕێ کەوتبوون تاوەکوو لە سوید تێکەڵ بە شەڕ و ئاژاوەی دوو عەشیرەتی گەورە لە یۆتێبۆری بن کە لەکاری تاوانکارییەوە گلاون. ئەوەش دوای شەڕی نێوان دوو بنەماڵە لە ی درێژه‌ ...
ھاوڕێیەکم ھەیە خەڵکی شاری مەحمودیەیە.. بۆی گێڕامەوە وتی لەدوای روخانی رژێم مەحمودیەو ناحیەکانی دەوروبەری ئەتوانم بڵێم "ھەموی کەوتە دەست قاعیدە،ھەر رۆژێک ئەچوم بۆ شوێنی کارەکەم لەڕێ درێژه‌ ...
ژماره‌ی بابه‌ت
مافەکان پارێزراوە بۆ مالمۆکورد
میوانی سه‌رهێڵ:   297
کۆی سه‌ردان:   24278376