ڕاپۆرته‌ هه‌وڵ له‌ هۆڵه‌نداوه‌
مالمۆکورد

ڕاڕاپۆرته‌ هه‌وڵ له‌ هۆڵه‌نداوه‌:
توێژینەوەیەک دەربارەی
کاریگەرییەکانی ڕەوتی ئیسلامی سیاسی لەسەر ئەدەبی کوردی
له‌ لاهای پێشکه‌ش کرا
له‌ درێژه‌ی کاروچالاکیه‌کانی یانه‌ی کوردی "میدیــــا" له‌ هۆڵه‌ندا، ڕۆژی یه‌کشەممە رێکەوتی 12-08-2018  بە ئامادەبوونی ژمارەیەک لە نوسەران و ڕۆشنبیرانی کورد، لە شاری لاهای پایتەختی سیاسی هۆڵەندا، باسێک لە لایەن نوسەر و ئەدیب (دکتۆر ئەحمەد محەمەد ئابڵاخی)یەوە، بەناونیشانی (کاریگەریاکانی ڕەوتی ئیسلامی سیاسی لەسەر ئەدەبی کوردی) پێشکەشکرا.
سەرەتا لە لایەن ڕێکخەری کۆڕەکەوە، بە کورتی  تیشکخرایە سەر ژیانی ئەدەبی و بەرهەمەکانی دکتۆر ئەحمەد ئابڵاخی و  ئاماژە بەوەدرا، کە نوسەر لە ناوەڕاستی ساڵانی حەفتاوە، وەکو ڕۆژنامەنووش، توێژەر و شاعیر بەرهەمەکانی بڵاوکردۆتەوە، تا ئێستا 13 کتێبی لەبواری ڕەخنە و لێکۆڵینەوەدا چاپکردووە، هەروەها لە گۆڤار و ڕۆژنامە کوردییەکاندا دەربارەی شانۆ و ئەدەب و سیاسەت، توێژینەوەی پێشکەش کردووە، لە دوای ڕاپەڕین خاوەنی ڕۆژنامەیەک بووە بە ناوی (ڕۆژی سلێمانی)، بەڕێزیان پسپۆڕە لە بواری ژمێریاردا و لە زانکۆی ئەمەریکی دکتۆرای وەرگرتووە، ئێستا بەڕێوەبەری جێبەجێکار و چاودێری ناوخۆیی کۆمپانیای (ئاسیا سێڵ)ە. 
سەرەتای توێژینەوەکەی بەوە دەستپێکرد، هەر وەک گوتراوە ئەدەب و هونەر ئاوێنەی سەردەمەکەن، هەر ئاواش فکری سیاسی و دەسەڵاتی سیاسی سەردەمێکی دیاری کراو دەبنە مێژووی سەردەمەکە و کاریگەری باش یا خراپ لەسەر کۆی ژیانی هاوڵاتیانی ئەو وڵاتە لەو سەردەمەدا دەبێتە مێژوویەک و ناسڕرێتەوە، مەگەر مێژوونوس نا ڕاستگۆ خۆی لێهەڵبوێرێ و بە ئارەزوی خۆی یا ئارەزوی دەسەڵاتێکی سیاسی باڵادەست بینووسێتەوە.
توێژەر باسی شاعیران و ئەدیبانی کورد و پیاوانی ئاینی لە سەرەتای سەرهەڵدانی ئەدەبی کوردییدا، کە چۆن ڕۆڵی کاریگەریان بینیووە لەسەر بنیاتنانی پایەکانی ئەدەبی کوردی، چونکە ئەو سەردەمە خوێنەواران دەرچووی قوتابخانە ئاینیەکان و خانەقاکان و مزگەوتەکان بوون و دوای فێربونی ئەلف و بێ، فێری قورئان و وانە ئاینیەکان دەبوون، نموونەشی بە منەوارانی کورد مەولەوی، وەفایی، مەحوی، مەلا مستەفای سەفوەت و شێخ ڕەزای تاڵەبانی و حەمدی ساحێب قڕان و شێخ سەلام و شێخ مارفی نۆدێی و شێخی گەورە شێخ مەحمودی نەمر و شێخ عەبدولقادری گەیلانی و سەید ئەحمەدی نەقیب و موفتی پێنجوێنی و قانع و زێوەر هێنایەوە، کە زوربەیان مەلابوون و شاعیر و نوسەریش بوون، ئەوان لەو سەردەمەی خۆیاندا لەپاڵ شیعری موناجات و وەسف و خۆشەویستی پێغەمبەر و ئاینی ئیسلامدا دەیان شیعری غەزەل و پیاهەڵدان، بە بەژن و باڵای ئافرەت و لەزەتی شەراب و هەجوی ڕاستەوخۆی خورافات و ئەو بابەتانەیان نوسیووە، کە زۆر لەو شیعرانە کە باش شیکاری بۆ بکەیت لەگەڵ ڕێڕەوی ئاینی ئیسلامدا نایەتەوە، یا بە کوفر حسابی بۆ ئەکرێت، دەسەڵاتی سیاسی ئەو سەردەمەش پاشایەتی بوە و مزگەوت و تەکیە و خانەقاکان ڕۆڵی خۆیان هەبووە لە بڕیاردان ودیاری کردنی حەڵاڵ وحەرام و پێشڕەوایەتیکردنی کۆمەڵگەی کوردەواری و موسوڵماندا.
لە کرۆکی باسەکەیدا دکتۆر ئەحمەد باسی لەوە کرد، لەو سەردەمانەدا ئەو جۆرە شیعرانە لە لایەن خودی مەلاکان و پێشڕەوانی تەکیەو خانەقاکانەوە گوتراوە، لە کۆڕەکەدا، گەلێک نموونەی زیندووی لێ هێنانەوە و تیشکی خستنەسەر، کە چۆن ئەو سەردەمانە وەک ئێستە نەبووە، بێ ئەوەی خۆیان یا کەسانیی دیکە لە دەستەو دایەرەی ئاینی و حکومی تانەی لەو شیعرانە دابێت و بە حەرام و ناشەرعی و کوفریان زانیبێت و لێکیاندابێتەوە و دژی وەستابنەوە نموونەکانیشی بەم منەوەرانە دەست نیشان کرد:
1-شێخ عەبدولقادری گەیلانی (1077-1166) کە دامەزرێنەری ڕێبازی قادریە و ئێستاش مەزارەکەی لە بەغدا ساڵانە هەزاران کەس زیارەتی دەکەن، ئاماژەی بەو دیوانەیدا،  کە مەلا مستەفای حاجی مەلا ڕەسوڵی دێلێژە (سەفوەت) لە فارسیەوە وەریگێڕاوە، زوربەی شیعرەکانی وەک سۆفیەک بۆ خودا و ڕێبازە ئاینیەکەی بووە، نموونەیەکیش بەم قەسیدەیەی هێنایەوە کە دەڵێ: 
گەر بەهەشت خاڵی لە دولبەر بێ، لە قووڵیی دۆزەخا
عاشقان بەرپا ئەکەن خێوەت، طەناب تێکەڵی طەناب
2- ئەحمەدی خانی (1650-1707 ) چیرۆکی عەشقی مەم و زینی داڕشتووە، کە داستانێکی ئێجگار نایابە و لە عەشقی پاک و بێگەردی دوو دڵدار دەدوێ.
3- نالی (1800-1856 ) مەلا خدری ئەحمەدی شاوەیسی میکایەڵی، کە خۆی مەلایەکی خاوەن خانەقا و مزگەوت و ڕوو لە ئاین بووە، دەیان شیعری بۆ قەد و زوڵف و کوڵمی ئافرەت وتووە و عاشقانە دامەنی جوانانی گرتووە و هیچ لاشی نەنگ نەبووە، کە ئەو مەلایەکە و باسی عەشق و خۆشەویستی ئەکات و خۆشەویستەکەی بە ڕووی مانگ بشوبێنێ، بفەرموون بۆ چەند نمونەیەک:
بۆچی نەگریم سەدکەڕەتم دڵ دەشکێنێ
بۆ مەی نەڕژێ شوشە لە سەدلاوە شکاوە
یا ئەفەرموێ :
هەر جۆگەو جۆبارێ سور و سوێر بێ
جێی جۆششی گریانی منە وخوێنە ڕژاوە
هەرچەندە کە ڕووتم بە خوا مایلی ڕوتم
بێ بەرگیە عیللەت کە هەتیومەیلی هەتاوە
4- مەولەوی (1806-1882) ناوی تەواوی سەید عەبدولڕەحمانی سەعید تاوەکۆزیە ناسراوە بە مەولەوی، ئەمیش هەم مەلا بووە و هەم سەید زادەش بووە هەموو شیعرەکانی بەتایبەتی لە بواری عیشق و خۆشەویستی عەنبەر خاتووندا، و بە شێوە زاری هەورامی شیعری هۆنیوەتەوە و پیرەمێردی شاعیر شیعرەکانی کردوون بە شێوە زمانی کرمانجی خواروو هەروەها  وەریشگێڕدراون بۆ زمانی فارسی، لە باسەکەیدا کۆپلەیەکی بۆ سەلماندنی مەبەستی ئەم توێژینەوەیە هێنایەوە، کە هەم باسی دڵداری ئەکات و هەم شەراب نۆشی:
سۆچنۆم حەسرەت دەردی جیاییت
نەک چون بڵێسەی یادی تەنیاییت
وەمەرگت، دیدەم، ھام نە گوزەردا
منیچ لام لای تۆن ئارۆ یا فەردا
موتریب مەقامێ دەردم ناچارەن
ساقیا جامێ دۆس ئینتیزارەن
5- مەحوی ( 1830-1906) ئەمیش مەلایەکی ترە ودەیان شیعری بۆ عەشق و خۆشەویستی گوتووە.
6- شێخ ڕەزای تاڵەبانی ( 1831-1910) پیاوێکی ئاینی هەم شیخ و هەم مەلابووە، لە قەسیدەیاکدا ئەڵێ :
لە بیرم دێ سولەیمانی کە دارلمولکی بابان بوو
نە مەحکومی عەجەم نە سوخرەکێشی ئالی عوسمان بوو
لەبەر قاپی سەرا سەفیان دەبەست شێخ ومەلا وزاهید
مەتافی کەعبە بۆ ئەربابی حاجەت گردی سەیوان بوو
گردی سەیوان بە کەعبەی ئەربابی حاجەت واتە مەینۆشان شوبهاندوە کە ئەو جێیە واتە گردی سەیوان لەو سەردەمەدا نەک ئێستا کە قەبرسانە جێگەی مەینۆشەکان بووە.
7- سەید ئەحمەدی نەقیب (1863) لە شاری سلێمانی ولە بنەماڵەیەکی مەلازادە وسەیزادە لە دایک بووە خۆشی پیاوێکی ئاینیی وخواناس بووە، زوربەی دیوانەکەی موناجات و شیعری ئاینییە ، بەڵام لە شیعرێکدا گاڵتە بە سۆفی و شێخ ومەلا دەکات کە بە ڕوکەش پیاوی باشن و لە ژێرەوە داوێن پیس وفاسیقن، ببینن لەم شیعرەدا چی دەڵێت بێ ئەوەی سۆفی ومەلاکان لێی ڕاپەڕن وبەرپەرچی بدەنەوە :
وەلێ ئەم شارە وەک ورچ هەر دەبێ دایم لە کوندا بێ
هەمو ساتێ لە فیکری دەستبڕینی پیاوو ژندا بێ
لە نێو حوجرەی ڕیادا سەرکزێکی دوونی دڵ وریا
سەر وڕیشێکی بێ ، هەر موویەکی سەد فەنی لە بندابێ ( لێرەدا مەبەستی لە فەن فرت و فێڵە).
8- ناری لە ساڵی ( 1874 )لە دایک بووە و ناوی تەواوی مەلا کاکە حەمەی بێلوو کە خۆی مەلا بوە دەیان شیعری ناوازەی دەربارەی شۆخو شەنگەکان ولەزەتی مەیی وبادەنۆشی گوتووە:
مەخموری مەی و غەمزەدەی دوو نێرگسی کاڵم
پاماڵی خوماری مەیە ، ئیدراک وکەماڵم
بێ شەمعی رۆخی، شەوقی نیە گۆشەی ماڵم
بۆ میهری وەفا شاهیدی مەیخانەیە حاڵم
9- زێوەر ( 1875-1948 ) ناوی تەواوی مەلا عەبدوڵای کوڕی محەمەد ئەفەندی مەلا ڕەسوڵە، کەواتە ئەمیش مەلا بووە و لە خێزانێکی ئاینیی ومەلا زادە بووە، لە پارچە شیعرێکدا دەڵێ:
ساقی بە جیلوە هەستە بۆم پڕکە یەک قەڕابە
ئەمشەو بەیادی چاوت مەیلم لەسەر شەرابە
10- حەمدی ( 1876-1936 ) ئەحمەد بەگی ساحێب قڕان ، پیاوێک بوە قورئان و کتێبە ئاینیەکانی خوێندوە و ڕوو لە خوا بو لە قەسیدەیاکدا دەڵێت :
ماهی ڕەمەزان هاتنی ئەوەڵ بەشەو
تا ڕۆیی لەبەر مەستی وەهام زانی خەوم دی
11-موفتی پێنجوێنی (1881-1952 ) ناوی تەواوی مەلا عەبدوڵای پێنجوێنی ناسراو بە موفتی، کە ئەمیش هەرچەندە مەلا بووە ، کۆمەڵێک غەزەل و هەجوی جوانی هەیە :
وا چاکە لەمەولا ڕوو لە زانست کەی لە زۆر و کەم
بەسەرچوو خزمەتی دەف و تەپڵ شانە و قژ وپەرچەم
13- شێخ سەلامی شاعیر کە پیاوێکی سەیزادە وخواناس بووە شیعرەکانی خەیامی کردووە بەکوردی و بڵاویکردۆتەوە، کە لە هەندێک ڕوانگەوە سەیری بکەی زۆرینەی بە ڕای موسوڵمانان کوفرە، هەر بۆ نمونە لەو وەرگێڕانەی ئەو:
منم مشتەری مەیی کۆنەو نو
ئێمە بەهەشتمان داوە بە دو جۆ
بۆ من شەراب وتۆ دنیاو بەهەشت
بۆ هەر لا ئەڕۆی فەرم وزوو بڕۆ
14- دڵداری شاعیر ساڵی 1939 شیعری ئەی ڕەقیبی نوسیووە کە بڕگەیەکی تیایە دەڵێ :
ئەی ڕەقیب هەر ماوە قەومی کورد زبان 
نایشکێنێ دانەری تۆپی زەمان
ئەم سرودە بووە بە سرودی نیشتمانی کورد و هەرێمی کوردستان و79 ساڵ بەر لە ئێستا نوسراوە وهیچ مەلایەک وخاوەن خانەقایەک و شێخێک لەو کاتەوە لەبەری گران نەبووە ،کەچی ئێستا ئیسلامیی سیاسی لە کوردستان لە پەرلەمانی کوردستاندا لەبەر ئەم سرودە هەڵناسن کە کلتوری هەموو وڵاتێک وایە کە دەبێ بە ڕیزەوە لەکاتی سرودی نیشتمانی وئاڵای وڵاتدا بوەستیت، بە بیانوی ئەوەی ئەم شیعرە کوفرە و چۆن دەبێ بگوترێت دانەری تۆپی زەمان، کە خودایە، ناتوانێ بیشکێنێت ،ئا ئەوەیە جیاوازی ئیسلامی ئەو سەردەمە و حیزبی ئیسلامی ئەم سەردەمە.
توێژەر بۆ پشتڕاستکردنەوەی باسەکەی چەندین نموونەی دیکەی هێنایەوە و باسی لەوە کرد، ئیسلامی سیاسی ئێستا دەیەوێت کۆمەڵگە کۆت وزنجیر بکات ولە قاڵبی بدات و مامەڵە لەگەڵ شیعر و ئەدەب بەو شێوەیە بکات، کە خۆیان گوزارشتی لێدەکەن، ئەو نموونانەی کە نوسەر هێنایەوە لە بواری شاعیران و شیعرەکانیان بوو، هەروەها ئاماژەشی بەو بەیتە فۆلکلۆریانە دا، کە لە ستران و حەیران و لاوکی کوردیدا هەبووە لەو سەردەمانەی پێشودا دەیان وسەدان بەیتی تیا دەبینین کە بە تێڕوانینی حیزبی ئیسلامیی ئێستا کفرو قەدەغەیە، دیارە لای ئەوان دوو هاوکێشەی دژ بە یەک هەیە، تا زانست و تەکنەلۆژیا بەرەو پێش بچێت فکرو بیر وباوەڕی ئەمانە بەرەو دواوە دەچێت .
توێژەر دەیان نموونەی زیندووی بەبەڵگە هێنایەوە، باسێکی سەرنجڕاکێشەری بۆ ئامادەبووان پێشکەش کردوو و زۆربەی ئامادەبووان بەشداری گفتوگۆی ڕاستەوخۆیان لەگەڵ کرد، هەوەها نموونەی لەسەر شاعیرانی هاوچەرخیش هێنایەوە، کە چۆن فتوای کوشتنی شاعیری گەورە شێرکۆ بێکەس دەدرێت لەسەر شیعری (حەمە بچکۆلی بۆیاخچی) کە گوایە کوفری کردووە، بەڵام کورد وەک میللەتێکی کراوە، پێشتر بینیمان مەلاو شێخەکانی لە شیعرەکانیاندا چیان گوتووە ، بەڵام وا ئێستاش دوای ئەو مێژوە دورودرێژە تازە بە تازە ئیسلامە سیاسیەکانی کوردستان درامای ( ئاریا ) قەدەغە دەکەن لە تیڤیەکانەوە نمایش بکرێت، کە سیناریۆی ئەحمەد ڕەزا بوو ، بە بیانوی ئەوەی کە تانە و تەشەری تێایە بۆ سەر مەلاکان.
هەروەها هەر لە کۆڕەکەدا کۆمەڵە شیعری (ستیانی بەفر پڕە لە ڕیشۆڵە)ی قوبادی جەلیزادەی بە نموونە هێنایەوە، کە چۆن قەدەغە دەکرێت ولە بازاڕەکاندا کۆدەکرێتەوە و لە دادگا داوای لەسەر تۆمار دەکرێت، بە بیانووی ئەوەی کە کفری تێدایە بە تایبەتی لە قەسیدەی ( خوا دەیەوێت پشو بدات) و بەشێکی لەشیعرەکەی بۆ ئامادەبووان خوێندەوە.
دکتۆر ئەحمەد ئابڵاخی وەک باسێکی ئەکادیمی، پشتی بە چەندین سەرچاوەی هەمەجۆر بەستبوو، بۆ هەر بۆچوونێکیشی بەڵگەی دروستی پێشکەش دەکرد و باسەکەی جێگەی ڕەزامەندی ئامادەبووان بوو، لە لەکۆتاییدا چەپکە گوڵی ڕێز و پێزانینی پێشکەش کرا.


له‌ درێژه‌ی کاروچالاکیه‌کانی یانه‌ی کوردی "میدیــــا" له‌ هۆڵه‌ندا، ڕۆژی یه‌کشەممە رێکەوتی 12-08-2018  بە ئامادەبوونی ژمارەیەک لە نوسەران و ڕۆشنبیرانی کورد، لە شاری لاهای پایتەختی سیاسی هۆڵەندا، باسێک لە لایەن نوسەر و ئەدیب (دکتۆر ئەحمەد محەمەد ئابڵاخی)یەوە، بەناونیشانی (کاریگەریاکانی ڕەوتی ئیسلامی سیاسی لەسەر ئەدەبی کوردی) پێشکەشکرا.
سەرەتا لە لایەن ڕێکخەری کۆڕەکەوە، بە کورتی  تیشکخرایە سەر ژیانی ئەدەبی و بەرهەمەکانی دکتۆر ئەحمەد ئابڵاخی و  ئاماژە بەوەدرا، کە نوسەر لە ناوەڕاستی ساڵانی حەفتاوە، وەکو ڕۆژنامەنووش، توێژەر و شاعیر بەرهەمەکانی بڵاوکردۆتەوە، تا ئێستا 13 کتێبی لەبواری ڕەخنە و لێکۆڵینەوەدا چاپکردووە، هەروەها لە گۆڤار و ڕۆژنامە کوردییەکاندا دەربارەی شانۆ و ئەدەب و سیاسەت، توێژینەوەی پێشکەش کردووە، لە دوای ڕاپەڕین خاوەنی ڕۆژنامەیەک بووە بە ناوی (ڕۆژی سلێمانی)، بەڕێزیان پسپۆڕە لە بواری ژمێریاردا و لە زانکۆی ئەمەریکی دکتۆرای وەرگرتووە، ئێستا بەڕێوەبەری جێبەجێکار و چاودێری ناوخۆیی کۆمپانیای (ئاسیا سێڵ)ە. 
سەرەتای توێژینەوەکەی بەوە دەستپێکرد، هەر وەک گوتراوە ئەدەب و هونەر ئاوێنەی سەردەمەکەن، هەر ئاواش فکری سیاسی و دەسەڵاتی سیاسی سەردەمێکی دیاری کراو دەبنە مێژووی سەردەمەکە و کاریگەری باش یا خراپ لەسەر کۆی ژیانی هاوڵاتیانی ئەو وڵاتە لەو سەردەمەدا دەبێتە مێژوویەک و ناسڕرێتەوە، مەگەر مێژوونوس نا ڕاستگۆ خۆی لێهەڵبوێرێ و بە ئارەزوی خۆی یا ئارەزوی دەسەڵاتێکی سیاسی باڵادەست بینووسێتەوە.
توێژەر باسی شاعیران و ئەدیبانی کورد و پیاوانی ئاینی لە سەرەتای سەرهەڵدانی ئەدەبی کوردییدا، کە چۆن ڕۆڵی کاریگەریان بینیووە لەسەر بنیاتنانی پایەکانی ئەدەبی کوردی، چونکە ئەو سەردەمە خوێنەواران دەرچووی قوتابخانە ئاینیەکان و خانەقاکان و مزگەوتەکان بوون و دوای فێربونی ئەلف و بێ، فێری قورئان و وانە ئاینیەکان دەبوون، نموونەشی بە منەوارانی کورد مەولەوی، وەفایی، مەحوی، مەلا مستەفای سەفوەت و شێخ ڕەزای تاڵەبانی و حەمدی ساحێب قڕان و شێخ سەلام و شێخ مارفی نۆدێی و شێخی گەورە شێخ مەحمودی نەمر و شێخ عەبدولقادری گەیلانی و سەید ئەحمەدی نەقیب و موفتی پێنجوێنی و قانع و زێوەر هێنایەوە، کە زوربەیان مەلابوون و شاعیر و نوسەریش بوون، ئەوان لەو سەردەمەی خۆیاندا لەپاڵ شیعری موناجات و وەسف و خۆشەویستی پێغەمبەر و ئاینی ئیسلامدا دەیان شیعری غەزەل و پیاهەڵدان، بە بەژن و باڵای ئافرەت و لەزەتی شەراب و هەجوی ڕاستەوخۆی خورافات و ئەو بابەتانەیان نوسیووە، کە زۆر لەو شیعرانە کە باش شیکاری بۆ بکەیت لەگەڵ ڕێڕەوی ئاینی ئیسلامدا نایەتەوە، یا بە کوفر حسابی بۆ ئەکرێت، دەسەڵاتی سیاسی ئەو سەردەمەش پاشایەتی بوە و مزگەوت و تەکیە و خانەقاکان ڕۆڵی خۆیان هەبووە لە بڕیاردان ودیاری کردنی حەڵاڵ وحەرام و پێشڕەوایەتیکردنی کۆمەڵگەی کوردەواری و موسوڵماندا.
لە کرۆکی باسەکەیدا دکتۆر ئەحمەد باسی لەوە کرد، لەو سەردەمانەدا ئەو جۆرە شیعرانە لە لایەن خودی مەلاکان و پێشڕەوانی تەکیەو خانەقاکانەوە گوتراوە، لە کۆڕەکەدا، گەلێک نموونەی زیندووی لێ هێنانەوە و تیشکی خستنەسەر، کە چۆن ئەو سەردەمانە وەک ئێستە نەبووە، بێ ئەوەی خۆیان یا کەسانیی دیکە لە دەستەو دایەرەی ئاینی و حکومی تانەی لەو شیعرانە دابێت و بە حەرام و ناشەرعی و کوفریان زانیبێت و لێکیاندابێتەوە و دژی وەستابنەوە نموونەکانیشی بەم منەوەرانە دەست نیشان کرد:
1-شێخ عەبدولقادری گەیلانی (1077-1166) کە دامەزرێنەری ڕێبازی قادریە و ئێستاش مەزارەکەی لە بەغدا ساڵانە هەزاران کەس زیارەتی دەکەن، ئاماژەی بەو دیوانەیدا،  کە مەلا مستەفای حاجی مەلا ڕەسوڵی دێلێژە (سەفوەت) لە فارسیەوە وەریگێڕاوە، زوربەی شیعرەکانی وەک سۆفیەک بۆ خودا و ڕێبازە ئاینیەکەی بووە، نموونەیەکیش بەم قەسیدەیەی هێنایەوە کە دەڵێ: 
گەر بەهەشت خاڵی لە دولبەر بێ، لە قووڵیی دۆزەخا
عاشقان بەرپا ئەکەن خێوەت، طەناب تێکەڵی طەناب
2- ئەحمەدی خانی (1650-1707 ) چیرۆکی عەشقی مەم و زینی داڕشتووە، کە داستانێکی ئێجگار نایابە و لە عەشقی پاک و بێگەردی دوو دڵدار دەدوێ.
3- نالی (1800-1856 ) مەلا خدری ئەحمەدی شاوەیسی میکایەڵی، کە خۆی مەلایەکی خاوەن خانەقا و مزگەوت و ڕوو لە ئاین بووە، دەیان شیعری بۆ قەد و زوڵف و کوڵمی ئافرەت وتووە و عاشقانە دامەنی جوانانی گرتووە و هیچ لاشی نەنگ نەبووە، کە ئەو مەلایەکە و باسی عەشق و خۆشەویستی ئەکات و خۆشەویستەکەی بە ڕووی مانگ بشوبێنێ، بفەرموون بۆ چەند نمونەیەک:
بۆچی نەگریم سەدکەڕەتم دڵ دەشکێنێ
بۆ مەی نەڕژێ شوشە لە سەدلاوە شکاوە
یا ئەفەرموێ :
هەر جۆگەو جۆبارێ سور و سوێر بێ
جێی جۆششی گریانی منە وخوێنە ڕژاوە
هەرچەندە کە ڕووتم بە خوا مایلی ڕوتم
بێ بەرگیە عیللەت کە هەتیومەیلی هەتاوە
4- مەولەوی (1806-1882) ناوی تەواوی سەید عەبدولڕەحمانی سەعید تاوەکۆزیە ناسراوە بە مەولەوی، ئەمیش هەم مەلا بووە و هەم سەید زادەش بووە هەموو شیعرەکانی بەتایبەتی لە بواری عیشق و خۆشەویستی عەنبەر خاتووندا، و بە شێوە زاری هەورامی شیعری هۆنیوەتەوە و پیرەمێردی شاعیر شیعرەکانی کردوون بە شێوە زمانی کرمانجی خواروو هەروەها  وەریشگێڕدراون بۆ زمانی فارسی، لە باسەکەیدا کۆپلەیەکی بۆ سەلماندنی مەبەستی ئەم توێژینەوەیە هێنایەوە، کە هەم باسی دڵداری ئەکات و هەم شەراب نۆشی:
سۆچنۆم حەسرەت دەردی جیاییت
نەک چون بڵێسەی یادی تەنیاییت
وەمەرگت، دیدەم، ھام نە گوزەردا
منیچ لام لای تۆن ئارۆ یا فەردا
موتریب مەقامێ دەردم ناچارەن
ساقیا جامێ دۆس ئینتیزارەن
5- مەحوی ( 1830-1906) ئەمیش مەلایەکی ترە ودەیان شیعری بۆ عەشق و خۆشەویستی گوتووە.
6- شێخ ڕەزای تاڵەبانی ( 1831-1910) پیاوێکی ئاینی هەم شیخ و هەم مەلابووە، لە قەسیدەیاکدا ئەڵێ :
لە بیرم دێ سولەیمانی کە دارلمولکی بابان بوو
نە مەحکومی عەجەم نە سوخرەکێشی ئالی عوسمان بوو
لەبەر قاپی سەرا سەفیان دەبەست شێخ ومەلا وزاهید
مەتافی کەعبە بۆ ئەربابی حاجەت گردی سەیوان بوو
گردی سەیوان بە کەعبەی ئەربابی حاجەت واتە مەینۆشان شوبهاندوە کە ئەو جێیە واتە گردی سەیوان لەو سەردەمەدا نەک ئێستا کە قەبرسانە جێگەی مەینۆشەکان بووە.
7- سەید ئەحمەدی نەقیب (1863) لە شاری سلێمانی ولە بنەماڵەیەکی مەلازادە وسەیزادە لە دایک بووە خۆشی پیاوێکی ئاینیی وخواناس بووە، زوربەی دیوانەکەی موناجات و شیعری ئاینییە ، بەڵام لە شیعرێکدا گاڵتە بە سۆفی و شێخ ومەلا دەکات کە بە ڕوکەش پیاوی باشن و لە ژێرەوە داوێن پیس وفاسیقن، ببینن لەم شیعرەدا چی دەڵێت بێ ئەوەی سۆفی ومەلاکان لێی ڕاپەڕن وبەرپەرچی بدەنەوە :
وەلێ ئەم شارە وەک ورچ هەر دەبێ دایم لە کوندا بێ
هەمو ساتێ لە فیکری دەستبڕینی پیاوو ژندا بێ
لە نێو حوجرەی ڕیادا سەرکزێکی دوونی دڵ وریا
سەر وڕیشێکی بێ ، هەر موویەکی سەد فەنی لە بندابێ ( لێرەدا مەبەستی لە فەن فرت و فێڵە).
8- ناری لە ساڵی ( 1874 )لە دایک بووە و ناوی تەواوی مەلا کاکە حەمەی بێلوو کە خۆی مەلا بوە دەیان شیعری ناوازەی دەربارەی شۆخو شەنگەکان ولەزەتی مەیی وبادەنۆشی گوتووە:
مەخموری مەی و غەمزەدەی دوو نێرگسی کاڵم
پاماڵی خوماری مەیە ، ئیدراک وکەماڵم
بێ شەمعی رۆخی، شەوقی نیە گۆشەی ماڵم
بۆ میهری وەفا شاهیدی مەیخانەیە حاڵم
9- زێوەر ( 1875-1948 ) ناوی تەواوی مەلا عەبدوڵای کوڕی محەمەد ئەفەندی مەلا ڕەسوڵە، کەواتە ئەمیش مەلا بووە و لە خێزانێکی ئاینیی ومەلا زادە بووە، لە پارچە شیعرێکدا دەڵێ:
ساقی بە جیلوە هەستە بۆم پڕکە یەک قەڕابە
ئەمشەو بەیادی چاوت مەیلم لەسەر شەرابە
10- حەمدی ( 1876-1936 ) ئەحمەد بەگی ساحێب قڕان ، پیاوێک بوە قورئان و کتێبە ئاینیەکانی خوێندوە و ڕوو لە خوا بو لە قەسیدەیاکدا دەڵێت :
ماهی ڕەمەزان هاتنی ئەوەڵ بەشەو
تا ڕۆیی لەبەر مەستی وەهام زانی خەوم دی
11-موفتی پێنجوێنی (1881-1952 ) ناوی تەواوی مەلا عەبدوڵای پێنجوێنی ناسراو بە موفتی، کە ئەمیش هەرچەندە مەلا بووە ، کۆمەڵێک غەزەل و هەجوی جوانی هەیە :
وا چاکە لەمەولا ڕوو لە زانست کەی لە زۆر و کەم
بەسەرچوو خزمەتی دەف و تەپڵ شانە و قژ وپەرچەم
13- شێخ سەلامی شاعیر کە پیاوێکی سەیزادە وخواناس بووە شیعرەکانی خەیامی کردووە بەکوردی و بڵاویکردۆتەوە، کە لە هەندێک ڕوانگەوە سەیری بکەی زۆرینەی بە ڕای موسوڵمانان کوفرە، هەر بۆ نمونە لەو وەرگێڕانەی ئەو:
منم مشتەری مەیی کۆنەو نو
ئێمە بەهەشتمان داوە بە دو جۆ
بۆ من شەراب وتۆ دنیاو بەهەشت
بۆ هەر لا ئەڕۆی فەرم وزوو بڕۆ
14- دڵداری شاعیر ساڵی 1939 شیعری ئەی ڕەقیبی نوسیووە کە بڕگەیەکی تیایە دەڵێ :
ئەی ڕەقیب هەر ماوە قەومی کورد زبان 
نایشکێنێ دانەری تۆپی زەمان
ئەم سرودە بووە بە سرودی نیشتمانی کورد و هەرێمی کوردستان و79 ساڵ بەر لە ئێستا نوسراوە وهیچ مەلایەک وخاوەن خانەقایەک و شێخێک لەو کاتەوە لەبەری گران نەبووە ،کەچی ئێستا ئیسلامیی سیاسی لە کوردستان لە پەرلەمانی کوردستاندا لەبەر ئەم سرودە هەڵناسن کە کلتوری هەموو وڵاتێک وایە کە دەبێ بە ڕیزەوە لەکاتی سرودی نیشتمانی وئاڵای وڵاتدا بوەستیت، بە بیانوی ئەوەی ئەم شیعرە کوفرە و چۆن دەبێ بگوترێت دانەری تۆپی زەمان، کە خودایە، ناتوانێ بیشکێنێت ،ئا ئەوەیە جیاوازی ئیسلامی ئەو سەردەمە و حیزبی ئیسلامی ئەم سەردەمە.
توێژەر بۆ پشتڕاستکردنەوەی باسەکەی چەندین نموونەی دیکەی هێنایەوە و باسی لەوە کرد، ئیسلامی سیاسی ئێستا دەیەوێت کۆمەڵگە کۆت وزنجیر بکات ولە قاڵبی بدات و مامەڵە لەگەڵ شیعر و ئەدەب بەو شێوەیە بکات، کە خۆیان گوزارشتی لێدەکەن، ئەو نموونانەی کە نوسەر هێنایەوە لە بواری شاعیران و شیعرەکانیان بوو، هەروەها ئاماژەشی بەو بەیتە فۆلکلۆریانە دا، کە لە ستران و حەیران و لاوکی کوردیدا هەبووە لەو سەردەمانەی پێشودا دەیان وسەدان بەیتی تیا دەبینین کە بە تێڕوانینی حیزبی ئیسلامیی ئێستا کفرو قەدەغەیە، دیارە لای ئەوان دوو هاوکێشەی دژ بە یەک هەیە، تا زانست و تەکنەلۆژیا بەرەو پێش بچێت فکرو بیر وباوەڕی ئەمانە بەرەو دواوە دەچێت .
توێژەر دەیان نموونەی زیندووی بەبەڵگە هێنایەوە، باسێکی سەرنجڕاکێشەری بۆ ئامادەبووان پێشکەش کردوو و زۆربەی ئامادەبووان بەشداری گفتوگۆی ڕاستەوخۆیان لەگەڵ کرد، هەوەها نموونەی لەسەر شاعیرانی هاوچەرخیش هێنایەوە، کە چۆن فتوای کوشتنی شاعیری گەورە شێرکۆ بێکەس دەدرێت لەسەر شیعری (حەمە بچکۆلی بۆیاخچی) کە گوایە کوفری کردووە، بەڵام کورد وەک میللەتێکی کراوە، پێشتر بینیمان مەلاو شێخەکانی لە شیعرەکانیاندا چیان گوتووە ، بەڵام وا ئێستاش دوای ئەو مێژوە دورودرێژە تازە بە تازە ئیسلامە سیاسیەکانی کوردستان درامای ( ئاریا ) قەدەغە دەکەن لە تیڤیەکانەوە نمایش بکرێت، کە سیناریۆی ئەحمەد ڕەزا بوو ، بە بیانوی ئەوەی کە تانە و تەشەری تێایە بۆ سەر مەلاکان.
هەروەها هەر لە کۆڕەکەدا کۆمەڵە شیعری (ستیانی بەفر پڕە لە ڕیشۆڵە)ی قوبادی جەلیزادەی بە نموونە هێنایەوە، کە چۆن قەدەغە دەکرێت ولە بازاڕەکاندا کۆدەکرێتەوە و لە دادگا داوای لەسەر تۆمار دەکرێت، بە بیانووی ئەوەی کە کفری تێدایە بە تایبەتی لە قەسیدەی ( خوا دەیەوێت پشو بدات) و بەشێکی لەشیعرەکەی بۆ ئامادەبووان خوێندەوە.
دکتۆر ئەحمەد ئابڵاخی وەک باسێکی ئەکادیمی، پشتی بە چەندین سەرچاوەی هەمەجۆر بەستبوو، بۆ هەر بۆچوونێکیشی بەڵگەی دروستی پێشکەش دەکرد و باسەکەی جێگەی ڕەزامەندی ئامادەبووان بوو، لە لەکۆتاییدا چەپکە گوڵی ڕێز و پێزانینی پێشکەش کرا.


به‌روار:  14/08/2018
86   جار خوێندراوه‌ته‌وه
  بابه‌تی زیاتر ...
لە گرتە ڤیدیۆیەکدا کە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا بڵاوبووەتەوە و کاردانەوەى زۆرى هاوڵاتیانى لێکەوتووەتەوە، دەردەکەوێت کەسێک بە دەمانچە لە ڕووخسار و سەری گەنجێک دەدات و برینداری دەکات درێژه‌ ...
دەستگەی کەشناسیی سوید (SMHI) لە بەر تۆفانی کنیود هۆشداریی پلە دووی دەرکرد. ئەم تۆفانە کە دوانیوەڕۆی ئەمڕۆ، ڕۆژی هەینی دەگاتە سوید، کێشە بۆ هاتووچۆی ئۆتۆمبێل و شەمەندەفەر و کەشت درێژه‌ ...
شارپرێس: وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا راپۆرتی ساڵی ٢٠١٧ی لەبارەی تیرۆرەوە لە وڵاتان بڵاوكردەوە و هەریەكە لە پەكەكە، و پەیەدە و یەپەگەی لە لیستی تیرۆر لابردووە. لە راپۆرتەكەدا جەخت ل درێژه‌ ...
لەعەفرینی داگیرکراو لە درێژەی دووەمین قۆناخی هەڵمەتی بەرخۆدانی سەردەم شەڕڤانان چالاکیان ئەنجام داوەتەوە و لە ئاکامیدا ۲سەرباز و ۳ چەتەی سەر بە تورکیا کوژراون. ناوەندی ڕاگەیاندنی ی درێژه‌ ...
زەنگیانەی ئاویی ڕستی حەوتەم ( تۆ و مانگ ) گەر دەپرسیت ئەمن جوانم یاوەکو مانگ ؟ درۆ بە زارمدا نایەت تۆ دەبینم، مانگم لەبیر دەچێتەوە مانگ دەبینم ئەتۆم بەبیردێنێتەوە. درێژه‌ ...
ژمارەی ئەو کەسانەی بۆ پەیدا کردنی خانوو داوای یارمەتیی لە کۆمۆنەکان دەکەن، لە زیادبووندایە. لە درێژایی ١٠ ساڵی ڕابردوودا ئەم ڕێژەیە لە دوو بەرابەر زیاتر بووە. ساڵی ٢٠٠٨ بۆ نموون درێژه‌ ...
ئەوڕۆ سێ شەممە۲۸ی خەرمانانی ۱۳۹۷ی هەتاوی کاتژمێر ۱۲ ژنێکی ۳۰ساڵ تەمەن بەناونیشانی ” موژدەعەزیمی” خەڵکی گوندی ” ناوتەنگی خان مەنسوور) ی شاری ئیسلام ئاوای ڕۆژئاو دانیشتووی شاری سەربە درێژه‌ ...
خەندان- د. بەرهەم ساڵح، بە فەرمی لەلایەن یەكێتی نیشتیمانی كوردستانەوە پاڵێورا بۆ پۆستی سەرۆك كۆماری عێراق. درێژه‌ ...
لە شاری مانهایمى ئەڵمانیا چالاکییەک لە دژى سەردانى ئەردۆغان سەرۆک کۆمارى تورکیا بۆ ئەڵمانیا بەڕێوەچوو. رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆک کۆمارى تورکیا لە هەفتەى داهاتوودا سەردانى ئەڵمانیا درێژه‌ ...
ىڕیارە ٣٠ مانگی نۆ هەرڵبژاردنی پەرلەمانی هەرێمی کوردستان ئەنجام بدرێت ولە ئێستاشدا هەڵمەتی هەڵبژاردن بەڕێوەدەچێت. هاوکات پرسی بەشداری کردنی کوردانی تاراوگە و بەتایبەت کوردانی سوید درێژه‌ ...
ژماره‌ی بابه‌ت
مافەکان پارێزراوە بۆ مالمۆکورد
میوانی سه‌رهێڵ:   85
کۆی سه‌ردان:   17213894